زمان و مكان سقوط بهمن چگونه در كوهستان شكل ميگشرد؟ در چه مناطقي از كوهها، بهمن سقوط ميكند؟ وزن بهمن و سرعت حركت آن به چه ميزان است و بالاخره چگونه ميتوان خود را از مسير حركت بهمن رهانيد و از مهلكه نجات يافت؟
در چه جاهايي خطر بهمن وجود دارد؟ 1- شيب، يكي از عوامل بسيار مهم در سقوط بهمن است. روي شيبهاي خيلي تند (بيشتر از 50 درجه) چون برف قبل از انباشته شدن به طور طبيعي به پايين سرازير ميشود، خطر سقوط بهمن معمولاً زياد نيست. روي شيبهاي خيلي ملايم (كمتر از 25 درجه) نيز خطر بهمن معمولاً زياد نيست. تحقيقات بهمنشناسان فرانسوي نشان ميدهد كه بهمنهاي تختهاي، عمدتاً روي شيبهاي 30 تا 45 درجه است و بيشترين بهمنها از روي شيبهاي 35 تا 40 درجه سقوط كرده است. كوهنوردان و اسكيبازان امريكايي اهميت فوقالعادهاي براي عامل شيب قائل هستند. هر كوهنورد يا اسكيباز كوه، هميشه يك شيبسنج كوچك در جيب دارد تا با آن ميزان خطر ريزش بهمن را برآورد كند.
2- با تند شدن شيب، ثبات لايهفوقاني برف كاهش يافته و خطر بهمن افزايش مييابد.
3- پوشش زمين. پوشش طبيعي خاك كه ارتباط بين مانتو برفي (توده برف) و خاك را برقرار ميكند نيز البته نه به اندازه شيب، مهم است. زمينهاي صاف و صيقلي و يا بدون ستي و بلندي و شيبهايي كه داراي بوتههاي كوچك يا چمنزار و علف هستند، بهمنخيز است. به عكس، شبهاي پر سنگلاخ و به ويژه با تختهسنگهاي بزرگ و يا درخت و درختچه و يا بوتههاي بزرگ- مثل گون- معمولاً برف را به خوبي نگه ميدارند. يكنواختي شيب بسيار خطرناك است. به همين خاطر معمولاً با خاكبرداري، لين شيبها را پلهپله ميكنند.
چه موقع خطر بهمن زياد ميشود؟ باد عامل بسيار مهمي در افزايش خطر سقوط بهمن است به ويژه اگر در چند روز گذشته به شدت وزيده باشد. باد موجب تلمبار شدن برف در برخي نقاط ميشود، ضخامت برف را افزايش ميدهد و باعث به وجود آمدن نقابهاي برفي در خطاراسها و گردنهها ميشود. فراموش نكنيم كه عبوراز شيبهايي كه در بالايشان نقابهاي برفي درست شده، فوقالعاده خطرناك است. بارش برف چون وزن اضافي بر مانتو برفي ميگذارد، ثبات آن را كاهش ميدهد. البته سقوط بهمن پس از بارش برف، بستگي به مقدار بارش، وزن مخصوص برف و شيب كوه دارد. با اين حال، به طور كلي ميتوان گفت كه با ريزش 30 سانتيمتر برف جديد روي شيبهاي تند (بيش از 35 درجه) خطر جدي ميشود و با 80 سانتيمتر برف جديد، حتي شيبهاي متوسط هم خطرناك ميشوند. هواي گرم و ملايم به سرعت لايهها را به هم پيوند ميدهد و در نتيجه، خطر سقوط بهمن را كاهش ميدهد. به عكس، اگر اين گرما نسبتاً زياد باشد، خطر را افزايش ميدهد، زيرا برف را به قطرات آب تبديل ميكند و لايههاي فوقاني برف روي اين قطرات ميغلتند و به پايين سرازير ميشوند. بارش كمي باران نيز چسبندگي برف را افزايش ميدهد، ولي اگر بارش از حدي بگذرد، مانتو برفي ثبات خود را از دست خواهد داد. از اواسط فروردين به بعد، در ارتفاعات 3000 متر به بالا، تابش خورشيد مانتو برفي را- به ويژه جبهههاي جنوبي- بيثبات ميكند و در بعد از ظهرها، بهمنهاي آبكي سرازير ميشود.
سرعت بهمن سرعت بهمن برف آبكي 55 تا 70 كيلومتر در ساعت، سرعت بهمن برف خشك 110 تا 140 كيلومتر در ساعت و سرعت بهمنپودر 220 تا 290 كيلومتر در ساعت ميباشد. همچنين، نيروي فشار حاصل از بهمن ميتواند به 20 تن برسد.
شكلهاي مختلف برف شكل برف بستگي تام به دماي محيط دارد: از 10 تا 5 درجه زير صفر، سوزني شكل، از 5 تا 10 درجه زير صفر، استوانهاي، بادامي شكل. از 10 تا 13 درجه زير صفر، پهن، بادامي شكل، از 13 تا 17 درجه زير صفر، شش گوش، از 18 تا 25 درجه زير صفر، استوانهاي پهن. شكل برف از اين لحاظ مهم است كه ميزان چسبندگي و قدرت اتصال مانتو برف (توده برف) را تعيين ميكند و در نتيجه احتمال ريزش بهمن را كاهش يا افزايش ميدهد.
وزن برف شخص مدفون زير بهمن تحت فشاري است كه وزن و ارتفاع بهمن بر او وارد ميكند. وزن يك متر مكعب برف بستگي به مقدار آب موجود در آن دارد.
برف تازه برفپودر، 30 تا 60 كيلوگرم برف فشرده سبك، 100 تا 200 كيلوگرم برف كهنه برف شناور، 200 تا 300 كيلوگرم برف خشك نشست كرده، 300 تا 400 كيلوگرم برف آبدار نشست كرده، 400 تا 450 كيلوگرم برف زيرين خشك، 400 تا 700 كيلوگرم برف زيرين آبدار، 600 تا 800 كيلوگرم
با استفاده از آمار، كساني كه دچار بهمن شدهاند، تعيين كردهاند كه با گذشت زمان احتمال زنده ماندن بهمنزده چقدر است. شخص مدفون در زير يك متر برف با گذشت زمان شانس زنده ماندنش به سرعت كاهش مييابد. به طور كلي ميتوان گفت كه با گذشتن هر يك ساعت، شانس زنده ماندن نصف ميشود. در ساعت اول، شانس زنده ماندن بهمنزده حدود 45 درجه است. در ساعت دوم شانس او به 28 درصد، در ساعت سوم به 18 درصد و در ساعت چهارم به 10 درصد كاهش مييابد. به عبارت ديگر، از ساعت چهارم به بعد، تنها يك نفر از 10 نفر را ميتوان از زير بهمن زنده خارج كرد. در ضمن اين نكته نيز قابل ذكر است كه از همان لحظات اول در اثر ضربه و فشار بهمن و اصابت به صخره و سقوط از بلندي و از اين قبيل صدمات، جان خود را از دست ميدهند.
بهمنزده هر قدر در عمق كمتري مدفون شده باشد، شانس بيشتري براي زنده ماندن دادر. به همين خاطر است كه توصيه ميكنند با شنا يا پرش كردن، سعي كنيم روي سطح بهمن باقي بمانيم. همان طور كه نمودار نشان ميدهد، در عمق كمتر از 50 سانتيمتر، شانس زنده ماندن به كمتر از 10 درصد ميرسد.
